De 14e eeuwse stadsmuren

stadswandelingen zuthpen 14e eeuws stadsmuren rondom Zutphen 02stadswandelingen zuthpen 14e eeuws stadsmuren rondom Zutphen 01Bij het Rijkenhage en Armenhage is goed te zien hoe dik die stadsmuren zijn.

Op het armenhage bouwden de allerarmsten van de stad eigengemaakte houten huisjes in de muurnissen. De latere stenen huisjes zorgden ervoor dat deze muurdelen bewaard zijn gebleven want ze waren tegen de stadsmuur gebouwd. Toen in 1874 de z.g Vestingwet werd aangenomen werd de verdedigingslinie waarvan Zutphen deel uitmaakte feitelijk opgeheven en mochten de muren worden afgebroken. Gelukkig zijn ze op enkele plaatsen blijven staan. De vijand zag niet dat de muur bij de nissen veel kwetsbaarder was. Want de muren zijn zo'n 1.80 mt dik, maar in zo'n nis misschien maar 60 cm. Overigens zijn die nissen ontstaan doordat men bij de bouw stenen wilde sparen.

De Geweldigershoek

stadswandelingen zuthpen de geweldigershoek 01stadswandelingen zuthpen de geweldigershoek 02In het nieuwstadskwartier vinden we de Geweldigershoek. Wie was de Geweldiger die daar woonde?

Dat was de beul van Zutphen. Hij verzorgde gevangenen tot hun rechtzitting. (Er werd bijna nooit iemand tot een gevangenisstraf veroordeeld maar een straf werd vaak afgedaan met een boete of desnoods met een verbanning uit de stad.) Kreeg iemand toch een lijfstraf, dan werd dat gedaan door de Geweldiger. Overigens niet de doodstraf. In dat geval kwam de Geweldiger uit een stad in de regio omdat toch bang was dat familie wraak zou nemen op de zutphense beul.

De Nieuwstadspoort

stadswandelingen zuthpen de spanjaardspoortDe Nieuwstadspoort was de toegang tot de stad vanuit richting Deventer. De resten die er nu nog staan is een z.g barbacane, een voorpoort.

De werkelijke toegangspoort stond ter hoogte van de Isendoornstraat. Zij waren met elkaar verbonden door muren over het water. Een dubbele poort dus. Gebouwd in de 14e eeuw nadat het stadsdeel Nieuwstad aan de stad Zutphen werd toegevoegd. Vanaf dat moment moest er ook een muur om de Nieuwstad komen die aansloot bij de bestaande ommuring van Zutphen. Later is naast deze poort de kazerne gebouwd. De garnizoensoldaten slepen hun zwaarden aan een stuk hardsteen in de poort. De slijpsporen zie je nog, komend vanuit het vogelpark links onder de poort.

De Zutphense Palts

stadswandelingen zuthpen de zutphense paltsIn de elfde eeuw waren de Walburgiskerk en de Palts de eerste grote stenen gebouwen in Zutphen.

De duitse keizer Hendrik 3 had op het 'sGravenhof een romaans "paleis" laten bouwen van meer dan 50 meter lengte. Aan de bestrating op het parkeerterrein kunnen we nog zien waar die palts gestaan moet hebben. De duitse keizer is er waarschijnlijk nooit geweest en schonk Zutphen aan de bisschop van Utrecht Bernold, die opdracht gaf de kerk te bouwen.

Het Bornhof

stadswandelingen zuthpen het woonhuis van borro op het bornhofHet huis van kannunik Borro van de Walburgkerk werd hier al in het begin van de 14e eeuw gebouwd. Dendrochronologisch onderzoek heeft dat uitgewezen. (Dendro =grieks voor hout)

Borro liet het huis na aan de Gemeente. In het testament dat hij in 1320 maakte, bepaalde hij dat het huis gebruikt moest worden voor armlastige ouderen. Wel onder de nodige voorwaarden. Men moest 20 jaar in Zutphen wonen, van onbesproken gedrag zijn en senior zijn (ouder dan 35).

Ik stel me voor dat het huis in eerste instantie gebruikt is als een soort gaarkeuken. Armen en zij die op straat leefden, konden een keer per dag een pannetje eten komen halen aan een soort loket.

Later zij er verblijven gebouwd voor de armsten. Waarschijnlijk houten barakken met eet-en slaapzalen en kamers. Men kreeg toen kostkopers in huis. Kostkopers zijn mensen die, tegen inlevering van al hun bezittingen, voor de rest van hun leven kost en inwoning kregen. Dat kon voor het huis interessant zijn als men bv onroerend goed inleverde en slechts kort in het huis verbleef. Maar er zijn ook voorbeelden van mensen die praktisch niets bezaten en er langer dan 10 jaar verbleven!

Het Kerkhof bij de Walburgkerk

stadswandelingen zuthpen het kerkhof bij de walburgkerk 01stadswandelingen zuthpen het kerkhof bij de walburgkerk 02Vroeger werden armen buiten de kerk begraven. Vandaar de naam Kerkhof.

Rijken hadden geld genoeg om in de kerk begraven te worden en zo'n mooie grafsteen te betalen. Je ziet in de muur van de Walburgkerk nog de grafnummers staan. Zo werden ze ook in de registers bijgehouden. Maar wat doet dat ingekerfde tekentje naast het grafnummer. Het lijkt alsof een metselaar destijds zijn handtekening heeft willen zetten. Toen Napoleon rond 1800 de heerschappij over o.m ons land had, verbood hij het begraven in de stad en werden de eerste begraafplaatsen buiten de stad aangelegd.

Ommuring van de Nieuwstad

stadswandelingen zuthpen de ommuring van de nieuwstadDe Nieuwstad is in feite de Vinexwijk van de middeleeuwen.

Al in de 13e eeuw is men de Nieuwstad gaan bouwen omdat de "oude stad " eigenlijk te volgebouwd was. Bovendien waren er werkkrachten nodig voor bijvoorbeeld de watermolens die in dit deel langs de gegraven zijtak van de Berkel stonden. Men "lokte" families naar Zutphen o.m door hen huisvesting te beloven. Er bleken ook later veel oorspronkelijk Veluwse namen in het Nieuwstadskwartier voor te komen. Waarschijnlijk is er dus daar " geworven". De katholieke Nieuwstadskerk was een prominente centrale plek in deze oorspronkelijke zelfstandige gemeente. In 1312 is de Nieuwstad aan Zutphen toegevoegd. Toen moest ook de Nieuwstad worden ommuurd. Op het Rijkenhage, bij de steiger van de fluisterboten, zien we nog hoe de muur langs het Rijkenhage ( aan de binnenzijde van de Berkel) is afgekapt en is doorgetrokken over het water met een z.g waterpoort